Gần đây, để làm cái giao thức tái thế chấp đang rất hot, tôi đã chuyển U trong ví qua lại giữa một vài Layer 2 chính, thật sự như một thảm họa. Ban đầu tôi nghĩ rằng sau khi nâng cấp Cancun, phí Gas có thể giảm xuống mức không đáng kể, nhưng tối hôm trước tôi lại gặp phải một dự án không rõ nguồn gốc trên chuỗi hoạt động tích cực, chi phí tương tác của tôi trên Arbitrum lại tăng vọt lên vài đô. Cảm giác bất lực khi nhìn vào màn hình chờ xác nhận đã khiến tôi bắt đầu xem xét lại câu chuyện mô-đun hóa được các nhà đầu tư nâng lên tận mây xanh. Khi chúng ta phân tán tài sản thành hàng chục Rollup, cái gọi là thanh khoản thực chất chỉ là một đống cát, thậm chí có thể nói là những hòn đảo do các dự án tạo ra một cách nhân tạo. Trong khi tôi lo âu chờ đợi cái xác nhận dài dằng dặc hai mươi phút trên cầu nối chuỗi, tôi đã mở lại cuốn sách vàng kỹ thuật của Plasma, cố gắng tìm kiếm logic cơ bản của sự tồn tại L1 độc lập trong một thế giới bị OP và ZK thống trị.
Thị trường hiện nay có một sự chính trị đúng đắn rất kỳ lạ, như thể không làm L2 thì sẽ chết. Không tương thích EVM thì sẽ không có tương lai. Nhưng khi thực hiện, bạn sẽ nhận ra rằng, khả năng tương tác của L2 thực sự chỉ là một tuyên bố hão. Tôi có một ít tiền trên Base, muốn đi sang Optimism để giành một NFT, con đường giữa hai bên phức tạp như giải toán cao cấp, còn phải chịu đựng cái điểm trượt chết tiệt. Trong khi thiết kế L1 độc lập của Plasma nhìn có vẻ nặng nề nhưng thực chất đang giải quyết vấn đề cốt lõi nhất về tính nguyên tử. Tôi cũng đã thử chạy một nút Plasma trên mạng thử nghiệm, cảm giác trực quan nhất là sự thống nhất mà tôi đã lâu không cảm nhận được. Không cần chờ đợi trình tự để gói dữ liệu gửi về mạng chính của Ethereum, giao dịch đã được xác nhận trên chuỗi ngay khi nó diễn ra, đó mới thực sự là xác nhận cuối cùng. Cảm giác này trong bối cảnh thanh toán là một cám dỗ chết người, bởi vì không ai muốn mua một tách cà phê mà còn phải chờ đợi độ xác thực của mạng chính, càng không muốn phải trả giá cao do mạng chính bị tắc nghẽn.
So với Solana, mặc dù không muốn thừa nhận, nhưng Solana thực sự nhanh. Tuy nhiên, sự cố sập mạng gần đây đã phơi bày rằng nó đã hy sinh quá nhiều sự ổn định để có được công suất cao. Thiết kế kiến trúc của Plasma rõ ràng phải kiềm chế nhiều thứ, nó không mù quáng theo đuổi hàng trăm nghìn TPS, mà đã tối ưu hóa sự ổn định trong khoảng vài nghìn TPS. Khi tôi xem dữ liệu trên chuỗi, tôi phát hiện ra rằng ngay cả trong giai đoạn kiểm tra áp lực, độ biến thiên của thời gian tạo khối của Plasma rất nhỏ, điều này cho thấy thuật toán đồng thuận ở tầng thấp đã được tối ưu hóa rất nhiều về khả năng chống rung. Đây mới là hình mẫu mà một chuỗi xử lý tài chính nên có, chứ không phải như một số chuỗi công khai, mặc dù TPS được thổi phồng rất cao, nhưng khi gặp các tình huống cao đồng thời như khắc văn thì lập tức sập. Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng tôi cũng phát hiện ra nhiều điểm không hài lòng, thậm chí muốn chửi bậy. Hệ sinh thái ví của Plasma hiện thực sự quá nghèo nàn. Nếu đã quen với MetaMask và Rabbi, khi chuyển sang dùng ví gốc của họ, logic tương tác cứng nhắc như ngân hàng trực tuyến cách đây mười năm. Hơn nữa, số lượng DApp trên chuỗi thực sự ít ỏi, ngoài chuyển tiền và vài giao dịch Swap cơ bản, hầu như không có gì vui. Điều này rơi vào một vòng lặp chết cổ điển, không ai chơi vì không có ứng dụng, không có ứng dụng vì không ai chơi. So với đó, các L2 thuộc hệ sinh thái EVM dù có tồi tệ đến đâu, chỉ cần sao chép dán một bộ mã là có thể chạy ngay một đống dự án chó đất. Plasma, với kiến trúc L1 không tương thích EVM hoặc nói cách khác là độc đáo, chi phí di chuyển của các nhà phát triển là một vấn đề lớn. Nếu không giải quyết được rào cản phát triển, nó rất có thể biến thành một chuỗi ma có hiệu suất vượt trội.
Khi nhìn sâu vào mô hình kinh tế của nó, tôi nghĩ rằng logic cấp quyền của XPL còn cứng hơn nhiều so với các token L2 khác. Các token L2 hiện tại, nói thẳng ra chỉ là quyền biểu quyết trong quản trị, phí Gas vẫn phải trả bằng ETH. Điều này dẫn đến việc dự án càng nỗ lực, ETH càng đắt, trong khi đồng coin của mình lại không có người mua. Plasma trở lại với logic chuỗi công khai đơn giản nhất, phí Gas chính là XPL. Điều này có nghĩa là chỉ cần có hoạt động trên chuỗi, dù chỉ đơn giản là chuyển tiền, cũng đều thực sự tiêu tốn token. Tôi đã thực hiện một giao dịch hợp đồng phức tạp trên chuỗi, phí Gas thấp đến mức gần như có thể bỏ qua, nhưng tỷ lệ thấp này được xây dựng trên nền tảng mạng hiệu quả, chứ không phải nhờ trợ cấp. Điều này là lựa chọn duy nhất cho các doanh nghiệp muốn thực hiện thanh toán nhỏ. Bạn không thể yêu cầu người dùng chuyển 10 đô la rồi phải trả 2 đô la phí Gas, điều này là bình thường trên Ethereum, nhưng ở Plasma thì không được phép. Còn một chi tiết kỹ thuật rất thú vị, đó là Plasma xử lý sự phình to của trạng thái. Nhiều chuỗi công khai lâu đời chạy lâu, dữ liệu nút sẽ lớn đến mức máy tính thông thường không thể lưu trữ được. Tôi đã xem tài liệu kỹ thuật của họ, dường như họ đang áp dụng một cơ chế cắt tỉa dựa trên snapshot, có thể đảm bảo nút nhẹ không cần tải toàn bộ dữ liệu lịch sử cũng có thể xác minh giao dịch. Điều này rất quan trọng đối với tính phi tập trung. Hiện nay, nhiều trình tự của L2 đều tập trung, nhóm dự án có thể nói ngắt mạng là ngắt mạng. Trong khi thiết kế cho phép nhà đầu tư nhỏ lẻ chạy nút với chi phí thấp như Plasma, mới là hàng rào cuối cùng chống kiểm duyệt của blockchain.
Hiện tại, tâm lý thị trường hoàn toàn bị chiếm lĩnh bởi Meme và AI, mọi người đang cược ai sẽ tăng giá nhanh hơn. Nhưng tôi lại muốn phân bổ một phần vốn vào những cơ sở hạ tầng như Plasma, nhìn có vẻ không sexy chút nào. Bởi vì nó giải quyết những vấn đề thực sự, chứ không phải tạo ra những khái niệm mới. Khi thủy triều rút đi, mọi người chán ngấy việc di chuyển giữa hàng chục L2, một L1 có hiệu suất ổn định, chi phí rất thấp, có chủ quyền độc lập, có thể sẽ trở thành nơi trú ẩn cuối cùng cho nguồn vốn. Tất nhiên, điều kiện tiên quyết là nhóm dự án phải nhanh chóng cải thiện giao diện ví khó sử dụng đó, đồng thời thu hút thêm vài giao thức DeFi đáng tin cậy, nếu không thì công nghệ dù tốt đến đâu cũng chỉ là món đồ chơi trong tay các geek. Tôi cũng đã đặc biệt kiểm tra lại lịch sử cam kết trên Github của họ, phát hiện ra nhóm phát triển cốt lõi có tần suất cập nhật rất cao về giao thức mạng cơ sở, thậm chí có thể nói là ở mức ám ảnh về tối ưu hóa. Họ dường như có một sự theo đuổi gần như cuồng tín đối với độ trễ của lớp mạng P2P, điều này rất hiếm thấy trong phát triển chuỗi công khai hiện nay. Phần lớn các chuỗi công khai đều bận rộn với việc tích lũy các chức năng của lớp ứng dụng, làm gì đó với tài khoản trừu tượng, làm gì đó với biểu đồ xã hội, mà bỏ qua hiệu suất truyền tải mạng ở tầng thấp nhất. Hướng đi công nghệ của Plasma khiến tôi nhớ đến các nhà phát triển cốt lõi Bitcoin thời kỳ đầu, cái tâm thế không phải để phù hợp với những điểm nóng của thị trường, mà chỉ để viết mã cho chắc chắn hơn. Tinh thần này hiện nay đã rất hiếm trong thị trường tiền điện tử, mọi người đều bận rộn phát hành token, làm thị trường, đẩy giá, ai còn muốn dành thời gian để tối ưu hóa vài mili giây độ trễ mạng nữa? Nhưng chính sự tối ưu hóa ở tầng thấp này đã đảm bảo Plasma có khả năng sống sót trong những tình huống cực đoan. Tôi nhớ một lần thị trường sụp đổ mạnh, phí Gas trên Ethereum đã vượt quá trời, hàng trăm đô la cho một giao dịch cũng không gửi đi được, trong khi tôi đã thực hiện một giao dịch chuyển tiền trên mạng thử nghiệm Plasma, gần như đến ngay lập tức, và phí gần như bằng không. Vào khoảnh khắc đó, tôi mới thực sự hiểu giá trị của chuỗi công khai có chủ quyền là gì. Nó không cần phải tranh giành không gian khối hạn chế của Ethereum với hàng trăm L2, nó chỉ cần chạy đủ nhanh trong làn đường của riêng mình. Đó giống như việc xây dựng một đường tàu điện nhẹ riêng bên cạnh trung tâm thành phố đông đúc, mặc dù lượng người ban đầu có thể không bằng trung tâm thành phố, nhưng theo thời gian, mọi người sẽ nhận ra con đường này mới là nhanh nhất.
Còn một điểm nữa khiến tôi thấy rất thú vị, đó là khả năng tương tác xuyên chuỗi của Plasma. Mặc dù nó là L1 độc lập, nhưng không phải tự mình đóng cửa tự chế. Nó đã thiết kế một giao thức xuyên chuỗi rất hiệu quả, có thể tương tác liền mạch với các tài sản như Ethereum, BSC, v.v. Trạng thái độc lập nhưng không cô lập này thực sự rất thông minh. Nó vừa giữ được chủ quyền của mình, lại vừa tận dụng được tính thanh khoản của hệ sinh thái lớn. Đối với chúng tôi, những nhà đầu tư nhỏ lẻ, việc đánh giá tiềm năng của một dự án không thể chỉ nhìn vào TVL hiện tại của nó, mà còn phải xem khả năng sống sót của nó trong những tình huống cực đoan. Khi thị trường sụp đổ, chuỗi bị tắc nghẽn cực độ, ai có thể cung cấp dịch vụ ổn định, rẻ tiền, người đó sẽ sống sót. Cấu trúc độc lập của Plasma chính là để chuẩn bị cho những tình huống cực đoan này. Tôi cảm thấy thị trường hiện nay đã đánh giá quá thấp giá trị của chủ quyền. Mọi người đều đang đua nhau làm L2, dẫn đến đường đua L2 chật chội, đồng nhất hóa nghiêm trọng. Dự án như Plasma kiên quyết đi theo con đường L1 độc lập, lại vì tính khan hiếm mà thể hiện được giá trị đầu tư. Trong thị trường đầy tiếng ồn này, không có nhiều dự án có thể bình tĩnh mà làm phép trừ, Plasma là một trong số đó. Mặc dù hiện tại XPL trong tay tôi vẫn đang thua lỗ, nhưng tôi không có ý định cắt lỗ. Bởi vì tôi biết, trong thị trường này, chỉ có những dự án thực sự giải quyết được vấn đề mới có thể sống sót qua chu kỳ tiếp theo. Những lâu đài trên không được xây dựng từ câu chuyện và airdrop cuối cùng sẽ sụp đổ trong cơn bão. Còn những dự án như Plasma đang xây dựng nền tảng, mặc dù khởi đầu chậm, nhưng đi rất vững.
