@Plasma $XPL #Plasma
Có một thời gian khá dài mình gần như không còn nghe ai nhắc tới Plasma nữa.
Trong trí nhớ của nhiều người làm blockchain từ sớm, Plasma là thứ gắn với giai đoạn 2017–2018, với rất nhiều promise nhưng rất ít thứ đi tới production đúng nghĩa.
Vì vậy khi gần đây thấy Plasma được nhắc lại trong các cuộc thảo luận về scaling, mình cũng hơi ngạc nhiên.
Để hiểu chuyện này, mình nghĩ cần quay lại bối cảnh mà Plasma ra đời.
Thời điểm đó, Ethereum đối mặt với một vấn đề rất rõ: không thể scale on-chain. Plasma đưa ra một ý tưởng khá táo bạo lúc bấy giờ: đẩy phần lớn giao dịch ra ngoài chain chính, chỉ giữ lại một lớp cam kết và cơ chế exit trên L1.
Về mặt lý thuyết, điều này cho phép scale gần như không giới hạn, miễn là người dùng có thể rút tài sản về L1 khi cần.
Vấn đề là khi mình từng đọc kỹ Plasma whitepaper và theo dõi các implementation đầu tiên, mọi thứ nhanh chóng trở nên rất phức tạp.
Exit game khó dùng, UX tệ, thời gian challenge dài, và quan trọng nhất là gánh nặng giám sát bị đẩy về phía người dùng.
Nếu không theo dõi chain con đủ sát, bạn có thể bị mất tiền. Đây là một giả định không thực tế cho phần lớn người dùng, và đó là lý do Plasma dần bị bỏ lại phía sau khi rollup xuất hiện.
Rollup giải quyết chính xác điểm yếu này.
Thay vì yêu cầu người dùng tự bảo vệ mình bằng exit game phức tạp, rollup đảm bảo rằng dữ liệu hoặc bằng chứng đều được đưa lên L1. Người dùng không cần phải online liên tục để an toàn.
Khi mình bắt đầu làm việc với các rollup, mình thấy rõ vì sao cộng đồng nhanh chóng chuyển hướng. Rollup không hoàn hảo, nhưng nó phù hợp hơn với thực tế.
Vậy vì sao Plasma lại được nhắc lại bây giờ, khi rollup đã trở thành “chuẩn”?
Theo mình, câu trả lời nằm ở chỗ bối cảnh hiện tại đã khác rất nhiều so với năm 2018.
Thứ nhất là áp lực về data availability.
Rollup scale execution tốt, nhưng lại đẩy nhu cầu data lên L1. Khi số lượng rollup tăng lên, chi phí data trở thành nút thắt mới.
Mình thấy điều này rất rõ trong các cuộc thảo luận gần đây: execution không còn là bottleneck chính, mà là data. Plasma, với triết lý “không đưa data lên L1”, tự nhiên quay trở lại như một phương án cực đoan nhưng hấp dẫn.
Thứ hai là sự trưởng thành của cryptography.
Thời Plasma ra đời, tooling cho zero-knowledge và proof system còn rất thô sơ. Ngày nay, ZK đã đi xa hơn rất nhiều.
Điều này mở ra khả năng kết hợp các ý tưởng của Plasma với các primitive hiện đại hơn, giảm bớt gánh nặng mà Plasma cổ điển đặt lên người dùng.
Mình không nghĩ Plasma quay lại dưới dạng nguyên bản, mà là Plasma được “bọc” lại bằng cryptography tốt hơn.
Thứ ba là thay đổi về giả định sử dụng.
Plasma ban đầu nhắm tới payment và chuyển giá trị đơn giản. Ngày nay, nhiều chain và app không cần full composability hay general-purpose smart contract.
Với những use case hẹp, như transfer, gaming asset, hoặc các hệ thống có trust assumption riêng, Plasma-like design trở nên hợp lý hơn.
Khi mình nhìn vào một số proposal mới, mình thấy Plasma được dùng như một specialized tool, không phải giải pháp chung cho mọi thứ.
Một yếu tố khác ít được nói tới là sự chấp nhận của người dùng đối với trade-off.
Năm 2018, cộng đồng rất nhạy cảm với mọi thứ liên quan tới “theo dõi chain” hay “user responsibility”.
Ngày nay, người dùng đã quen hơn với việc delegate trách nhiệm cho service, watcher, hoặc infrastructure provider.
Điều này không làm Plasma trở nên permissionless hơn, nhưng nó làm cho mô hình của Plasma bớt “không tưởng” so với trước.
Tuy vậy, mình nghĩ cần nói rất rõ: việc Plasma được nhắc lại không có nghĩa là nó bỗng nhiên trở thành giải pháp tốt hơn rollup.
Những vấn đề cốt lõi của Plasma vẫn còn đó. Data không on-chain thì luôn có rủi ro.
Exit game, dù được cải tiến, vẫn phức tạp hơn rất nhiều so với việc dựa vào data availability của L1.
Plasma không phù hợp với môi trường DeFi phức tạp, nơi composability và atomicity là yếu tố sống còn.
Ở góc nhìn của mình, Plasma quay trở lại vì ngành đang bắt đầu chấp nhận rằng không có một giải pháp scaling duy nhất cho mọi use case.
Rollup giải được rất nhiều bài toán, nhưng không phải tất cả.
Khi chi phí data trở thành vấn đề lớn, các thiết kế hy sinh data availability để đổi lấy scale bắt đầu được cân nhắc lại, dù là với rất nhiều cảnh giác.
Điều mình thấy thú vị là Plasma ngày nay không còn được nói tới như một “tương lai của Ethereum”, mà như một mảnh ghép trong một bức tranh đa dạng hơn.
Nó không cạnh tranh trực diện với rollup, mà tồn tại song song, phục vụ những ngách cụ thể nơi trade-off của nó là chấp nhận được.
Nếu phải tóm lại một cách thẳng thắn, mình nghĩ Plasma được nhắc lại không phải vì nó từng bị hiểu sai, mà vì điều kiện xung quanh nó đã thay đổi.
Khi áp lực về data tăng lên, khi cryptography trưởng thành hơn, và khi cộng đồng chấp nhận nhiều trade-off hơn, những ý tưởng cũ bỗng nhiên có đất để quay lại, dù dưới hình hài khác.
Và có lẽ bài học lớn nhất ở đây không phải là Plasma đúng hay sai, mà là trong blockchain, rất ít ý tưởng thực sự chết.
Chúng chỉ nằm im cho tới khi bối cảnh phù hợp để được nhìn lại, với một con mắt bớt ngây thơ hơn so với lần đầu.