@Plasma #Plasma $XPL
Khi nói về DeFi trên các Plasma chain, mình luôn thấy có hai phản xạ cực đoan.
Một bên cho rằng Plasma “không sinh ra để làm DeFi”, nên mọi nỗ lực xây DeFi trên đó đều là gượng ép. Bên còn lại thì nhìn Plasma như một con bài chưa được khai phá, chỉ cần thêm liquidity và incentive là mọi thứ sẽ tự chạy.
Ở góc nhìn của mình, cả hai cách nhìn này đều bỏ sót phần quan trọng nhất: DeFi trên Plasma không phải là bản sao của DeFi trên Ethereum, mà là một dạng DeFi khác hẳn, với cơ hội và rủi ro rất riêng.
Plasma, xét về kiến trúc, chấp nhận một giả định mà phần lớn DeFi hiện nay né tránh: không phải mọi dữ liệu đều cần on-chain.
Execution diễn ra off-chain, L1 đóng vai trò settlement và cưỡng chế cuối cùng. Điều này làm Plasma trở nên khó chịu với những ai quen với composability và atomicity kiểu Ethereum.
Nhưng cũng chính giả định này mở ra một số cơ hội mà các chain public-by-default rất khó chạm tới.
Cơ hội rõ nhất nằm ở chi phí và throughput.
DeFi trên Ethereum hay rollup ngày càng vấp phải một trần vô hình: khi hoạt động tăng lên, data cost tăng theo. Với những ứng dụng DeFi tần suất cao nhưng logic tương đối đơn giản — như payment, lending nội bộ, market-making khép kín hoặc các hệ thống thanh toán gắn với stablecoin — Plasma có lợi thế rất rõ.
Việc không phải post toàn bộ data lên L1 giúp chi phí giảm mạnh và khả năng xử lý tăng lên mà không làm mạng căng thẳng. Trong những bối cảnh thị trường nóng, đây không phải là lợi thế nhỏ.
Một cơ hội khác ít được nhắc tới là DeFi có kiểm soát.
Phần lớn DeFi trên Ethereum được xây quanh giả định permissionless tuyệt đối. Điều này rất mạnh cho innovation, nhưng lại làm nhiều use case tài chính không thể triển khai đúng nghĩa.
Plasma cho phép xây những hệ thống DeFi nơi quyền tham gia, quyền chuyển nhượng và điều kiện sử dụng được kiểm soát chặt hơn. Với retail DeFi, điều này kém hấp dẫn. Nhưng với các tổ chức, quỹ, hoặc các cấu trúc tài chính quen với KYC và compliance, đây lại là một điểm cộng lớn.
Mình cũng thấy Plasma có tiềm năng cho DeFi theo chiều dọc, thay vì chiều ngang.
Trên Ethereum, DeFi phát triển theo hướng ghép nối nhiều protocol độc lập: DEX, lending, derivatives, vault… Plasma thì phù hợp hơn với các hệ thống khép kín, nơi nhiều chức năng tài chính được thiết kế chung trong một state machine.
Điều này làm giảm composability bên ngoài, nhưng tăng khả năng tối ưu nội bộ. Với một số mô hình, đây là trade-off chấp nhận được.
Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội là những rủi ro rất khó bỏ qua.
Rủi ro lớn nhất, theo mình, là UX và trách nhiệm người dùng. DeFi trên Plasma thường đòi hỏi người dùng hiểu rằng an toàn không đến từ việc “mọi thứ đều on-chain”, mà từ cơ chế exit, dispute và watcher.
Dù có thể dùng dịch vụ trung gian để giảm gánh nặng này, nhưng về bản chất, Plasma vẫn đặt nhiều trách nhiệm hơn lên người dùng so với DeFi truyền thống. Trong thực tế, đây là một rào cản lớn cho adoption.
Rủi ro thứ hai là giới hạn composability.
Một trong những động cơ chính khiến DeFi bùng nổ trên Ethereum là khả năng ghép nối không cần xin phép. Plasma làm yếu đi chính đặc tính này. DeFi trên Plasma khó trở thành “money lego” đúng nghĩa.
Điều này không làm nó vô dụng, nhưng khiến hệ sinh thái khó tạo ra hiệu ứng mạng mạnh. Nếu mỗi ứng dụng Plasma là một silo, thì việc thu hút thanh khoản và developer sẽ khó hơn rất nhiều.
Một rủi ro khác mang tính hệ thống là niềm tin vào operator và incentive game.
Plasma không loại bỏ niềm tin, nó chỉ chuyển niềm tin sang một tầng kinh tế. Nếu incentive được thiết kế tốt, hệ thống vận hành ổn. Nhưng nếu stake tập trung, watcher ít, hoặc phần thưởng không đủ hấp dẫn, thì rủi ro gian lận tăng lên nhanh chóng.
DeFi, vốn đã nhạy cảm với rủi ro, khi đặt lên một nền tảng như vậy, sẽ càng dễ bị tổn thương trước sự cố.
Mình cũng khá thận trọng với việc dùng Plasma cho DeFi phức tạp.
Các sản phẩm như derivatives, AMM đa lớp, hay chiến lược yield phức hợp dựa rất nhiều vào atomicity và state toàn cục. Khi đưa chúng lên Plasma, hoặc là bạn phải đơn giản hóa rất nhiều, hoặc là bạn đang đẩy hệ thống vượt quá giới hạn thiết kế ban đầu.
Trong cả hai trường hợp, rủi ro đều cao. Plasma không tha thứ cho việc dùng sai kiến trúc.
Một điểm nữa là tính thanh khoản.
DeFi sống nhờ thanh khoản, và thanh khoản lại thích môi trường quen thuộc. Plasma, vì khác biệt về kiến trúc và UX, khó thu hút liquidity từ Ethereum một cách tự nhiên.
Điều này khiến DeFi trên Plasma dễ rơi vào tình trạng hoạt động tốt về kỹ thuật, nhưng kém hiệu quả về kinh tế. Nếu không có một nhóm người dùng rất rõ ràng và ổn định, DeFi Plasma dễ trở thành “giải pháp tìm vấn đề”.
Ở góc nhìn dài hạn, mình nghĩ DeFi trên Plasma chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó không cố cạnh tranh trực diện với DeFi trên Ethereum, mà chấp nhận vai trò bổ sung.
Nó phù hợp với những use case cần chi phí thấp, throughput cao, có kiểm soát, và sẵn sàng đánh đổi composability. Nó không phù hợp với DeFi đại chúng, permissionless và giàu tính thử nghiệm.
Vậy cơ hội và rủi ro của DeFi trên các Plasma chain nằm ở đâu?
Cơ hội nằm ở việc giải quyết những bài toán mà DeFi hiện tại xử lý rất kém: thanh toán, tài chính có điều kiện, hệ thống khép kín. Rủi ro nằm ở chỗ Plasma đòi hỏi kỷ luật thiết kế rất cao, cả từ builder lẫn người dùng.
Chỉ cần cố gắng “làm cho giống Ethereum hơn”, Plasma sẽ mất đi lợi thế của mình mà vẫn không đạt được sức mạnh của Ethereum.
Với mình, DeFi trên Plasma không phải là tương lai của toàn bộ DeFi, nhưng cũng không chỉ là lý thuyết.
Nó là một nhánh hẹp, khó, và không dành cho số đông. Nhưng chính vì vậy, nếu được xây và dùng đúng cách, nó có thể tồn tại bền bỉ bên cạnh những hệ sinh thái ồn ào hơn.
Và trong một ngành thường xuyên chạy theo narrative, đôi khi việc chấp nhận ở ngoài dòng chính lại là chiến lược an toàn hơn rất nhiều.