Plasma XPL đang đi ngược hay đi cùng triết lý Ethereum?

Có một thời gian mình hay tự hỏi một câu nghe có vẻ triết học hơn kỹ thuật: @Plasma $XPL đang đi ngược hay đi cùng triết lý Ethereum?

Câu hỏi này xuất hiện không phải khi đọc whitepaper, mà trong lúc dùng hệ thống. Khi mọi thứ trở nên quá “êm”, quá ít thứ phải suy nghĩ, mình bắt đầu nghi ngờ: liệu đây có còn là tinh thần Ethereum quen thuộc nữa không?

Triết lý Ethereum, nếu bóc tách khỏi slogan, xoay quanh vài ý khá rõ. Permissionless. Composability. Tối thiểu giả định tin cậy. Và chấp nhận sự hỗn loạn có kiểm soát để đổi lấy khả năng mở rộng xã hội.

Ethereum không được thiết kế để “dễ dùng” theo nghĩa truyền thống. Nó được thiết kế để không cần xin phép, ngay cả khi điều đó tạo ra ma sát. Gas cao, blockspace tranh chấp, độ trễ khó đoán… tất cả đều là hệ quả của một hệ thống mở cho mọi loại hành vi.

@Plasma đi từ hướng gần như ngược lại. Nó không cố gắng trở thành một không gian nơi mọi thứ đều có thể tồn tại. Nó chọn một hành vi rất cụ thể: chuyển stablecoin, chủ yếu là USDT.

Mọi quyết định thiết kế đều xoay quanh việc làm cho hành vi đó trở nên nhanh, rẻ, và có thể dự đoán. Khi bạn nhìn Plasma như một blockchain tổng quát, nó trông có vẻ “thiếu Ethereum”. Nhưng khi nhìn nó như một payment rail, câu chuyện bắt đầu khác đi.

Ethereum coi thanh toán là một use case trong số rất nhiều use case. Plasma coi thanh toán là mặc định. Ethereum chấp nhận việc bạn phải suy nghĩ về gas, nonce, congestion.

Plasma cố gắng làm cho những thứ đó biến mất khỏi tâm trí người dùng cuối. Ở bề mặt, điều này trông như một sự phản bội tinh thần “cypherpunk”: che giấu sự phức tạp thay vì buộc người dùng đối mặt với nó.

Nhưng nếu quay lại sâu hơn, triết lý Ethereum không nói rằng mọi người phải cảm nhận được sự phức tạp. Nó nói rằng hệ thống không được yêu cầu niềm tin cá nhân. Plasma, ít nhất trong phạm vi hẹp của mình, vẫn giữ điều đó ở lớp cốt lõi. On-chain vẫn là nguồn sự thật.

Validator vẫn staking. Finality vẫn được đảm bảo bằng đồng thuận. Việc người dùng không thấy gas không đồng nghĩa với việc gas không tồn tại. Nó chỉ được tài trợ và quản lý ở một lớp khác.

Điểm căng thẳng lớn nhất giữa Plasma $XPL và Ethereum nằm ở chỗ tập trung có chủ đích. Ethereum coi sự tập trung là một rủi ro cần được giảm thiểu liên tục, ngay cả khi điều đó làm chậm tiến độ. Plasma chấp nhận tập trung hơn ở giai đoạn đầu để đạt được trải nghiệm cụ thể. Paymaster tài trợ phí, giới hạn giao dịch miễn phí, quyền điều chỉnh tham số… tất cả đều là những đòn bẩy tập trung. Với một người theo Ethereum maximalism, đây là điều khó chấp nhận.

Nhưng Ethereum cũng không còn là thứ nguyên bản năm 2015. L2 tồn tại chính vì Ethereum chấp nhận rằng không phải mọi thứ đều nên nằm trên L1. Rollup có sequencer tập trung. Bridge có multisig. UX được cải thiện bằng các giả định tạm thời. Sự khác biệt là Ethereum xem những điều này là giai đoạn chuyển tiếp, còn Plasma xem chúng là đặc tính sản phẩm.

Ở góc độ đó, Plasma không đi ngược Ethereum, mà đang chọn một lát cắt rất hẹp của triết lý Ethereum và đẩy nó đến cực đoan. Thay vì tối đa hóa composability, nó tối đa hóa predictability. Thay vì mở cho mọi hành vi, nó tối ưu cho một hành vi duy nhất. Đây không phải là phản triết lý, mà là tái ưu tiên.

Câu hỏi thú vị hơn là: Ethereum có cần những hệ thống như Plasma không? Nếu nhìn Ethereum như một nền tảng tài chính toàn cầu, thì payment rail ổn định, nhàm chán, ít biến động là thứ bắt buộc phải tồn tại ở đâu đó. Không nhất thiết trên L1. Không nhất thiết trên L2 phổ thông. Plasma đang thử đảm nhận vai trò đó, dù là ở rìa hệ sinh thái.

Tuy nhiên, rủi ro nằm ở chỗ triết lý không tự bảo vệ được chính nó. Nếu Plasma dừng lại ở trạng thái “tiện lợi” mà không có lộ trình mở dần các điểm tập trung, nó sẽ trôi xa khỏi tinh thần Ethereum hơn theo thời gian. Một hệ thống ban đầu được xây dựng để phục vụ người dùng có thể dần phục vụ chính đội ngũ vận hành nó. Ethereum cảnh giác với điều này từ rất sớm. Plasma thì chưa bị buộc phải đối mặt với nó.

Mặt khác, nếu Plasma cố gắng “Ethereum hóa” chính mình quá sớm – thêm quá nhiều composability, quá nhiều use case, quá nhiều quyền tự do – nó sẽ đánh mất lý do tồn tại ban đầu. Payment layer không thắng nhờ sự linh hoạt. Nó thắng nhờ sự nhàm chán. Và sự nhàm chán đó đôi khi mâu thuẫn với tinh thần thử nghiệm không ngừng của Ethereum.

Vì vậy, mình không nghĩ Plasma đang đi ngược hay đi cùng triết lý Ethereum theo nghĩa nhị phân. Nó đang đứng lệch một góc. Nó mượn những nguyên tắc cốt lõi – xác minh, bất biến, không cần tin tưởng – nhưng từ chối những hệ quả xã hội mà Ethereum chấp nhận để đạt được các nguyên tắc đó ở quy mô lớn.

Câu hỏi cuối cùng không phải là Plasma có “đúng tinh thần Ethereum” hay không. Câu hỏi là liệu hệ sinh thái crypto có đủ chỗ cho những hệ thống không cố gắng trở thành Ethereum, mà chỉ cố gắng làm một việc nhỏ đủ tốt. Nếu Ethereum là quảng trường nơi mọi thứ va chạm, thì Plasma đang cố xây một đường ống nước. Cả hai đều cần thiết. Nhưng chúng tuân theo những triết lý rất khác nhau về cách con người nên tương tác với hạ tầng.

Và có lẽ, sự khác biệt đó không phải là vấn đề. Vấn đề chỉ xuất hiện khi người ta nhầm lẫn đường ống với quảng trường, hoặc kỳ vọng một hệ thống được sinh ra để nhàm chán phải mang trên mình lý tưởng của một hệ thống được sinh ra để hỗn loạn.
@Plasma #Plasma $XPL